کتاب «بندرعباس در گستره تاریخ و زبان» اثر دکتر منصور جلالی، پس از گذشت هفده سال از چاپ نخست، در سال ۱۴۰۳ به چاپ دوم رسید. چاپ اول این کتاب با بهرهگیری از اطلاعات و تصاویر دستاول، جایگاهی ویژه در میان آثار بندرعباسشناسی داشت و در کنار آثاری چون اعلامالناس سدید، از جرون تا بندرعباس و بندرعباس؛ هلال طلایی سایبانی بهعنوان یکی از منابع معتبر شناخته میشد.
با این حال، چاپ دوم کتاب در شرایطی منتشر شده که دسترسی عمومی به اینترنت و رشد دانش تاریخی، ضرورت بازبینی دقیقتر را دوچندان کرده است. بررسی نسخه جدید نشان میدهد برخی نکات نیازمند اصلاح و بازنگری هستند:
فاتح قلعه کومورائو: در صفحه ۱۷، امامقلیخان فاتح بندرعباس معرفی شده؛ در حالیکه منابع تاریخی تصریح دارند داوودخان، برادر او، در ۲۵ دسامبر ۱۶۱۴ پس از چهار ماه محاصره، دژ فورتالزای پرتغالیها به فرماندهی دام آندره دِ کوادرو را تصرف کرد.
قدمت سورو: قدمت این آبادی هفتصد تا هشتصد سال ذکر شده، اما بر اساس گزارش مقدسی در احسنالتقاسیم (۹۸۵ میلادی)، سورو بیش از هزار و پنجاه سال قدمت دارد.
او می نویسد : سورو به تازگی آبادی آغاز کرده ،چرا که کالای عمان بدانجا رسد .
واژه هرمودر: در صفحه ۳۲، این واژه به گرما نسبت داده شده، حال آنکه «هرمود» در اصل مصغر «هرمز درب» است و نمونههای متعددی از آن در گذرگاههای دشت هرموز وجود دارد. منجمله هرمودر ایسین که مدخل ورودی گردنه نعل اشکن به دشت هرمز است و هرمودر رویدر که ورودی دشت فین و مارم است و دومورد هرمود و هرمود عباسی از مسیر لار به بندرعباس.
بندر دوسر: در صفحه ۶۲، بندر دوسر همان سورو معرفی شده؛ در حالیکه پیترو دلاواله آن را بندری مستقل با دو دماغه توصیف کرده است که در منابع غیر ایرانی Dosarنوشته شده و مکان فعلی آن انتها و مصب روخانه تاسبر است که این نام تطور یافته همان بندر دوسر است .
ییلاق اعیان بندرعباس: در صفحه ۶۳، محل اقامت تابستانی اعیان سورو ذکر شده؛ اما گزارش حسینقلیخان نظامالسلطنه مافی (۱۲۶۰ شمسی) نشان میدهد ییلاق آنان در منطقهای به نام «سندلی» در شمالغربی سورو بوده است.
ماموریت شاه عباس: در صفحه ۷۱، صدور فرمان تصرف استحکامات پرتغالی به اللهوردیخان در سال ۱۶۱۴ ذکر شده؛ در حالیکه وی در سال ۱۶۱۳ درگذشته بود.
حمله سال ۱۷۵۹: در صفحه ۸۰، حمله انگلیسیها به تجارتخانه فرانسویان روایت شده؛ اما منابع معتبر نشان میدهند کشتیهای فرانسوی به فرمان کنت دستن، تجارتخانه انگلیسیها در بندرعباس را نابود کردند. (1)
(1) https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Henri_Hector,_Count_of_Estaing
تصویر معروف گلوله باران بندرعباس توسط ناوگان فرانسوی
اشتباه در تصویر: در صفحه ۱۶۲، تصویر زندهیاد حسن کرمی بهاشتباه در صدر شعر صالح سنگبر درج شده است.
علاوه بر این موارد، انتخاب جلد و رنگ چاپ دوم با نوعی کجسلیقگی همراه بوده و خاطره نوستالوژیک چاپ نخست را کمرنگ کرده است؛ نکتهای که بسیاری از علاقهمندان نیز بر آن تأکید دارند.
چاپ دوم کتاب «بندرعباس در گستره تاریخ و زبان» همچنان اثری ارزشمند در حوزه بندرعباسشناسی است، اما برای حفظ اعتبار علمی و تاریخی آن، بازبینی دقیقتر در چاپهای آینده ضروری به نظر میرسد.